Stofnun Tollvarðafélags Íslands

eftir Karl Halldórsson

brot úr grein er birtist í 10 ára afmælisriti Tollvarðafélags Íslands árið 1945.

Tollgæslan hér á landi er mjög ung sem sérstök starfsgrein. Of fyrstu árin höfðu aðeins örfáir menn framkvæmd hennar á hendi, en hefur smáfjölgað ár frá ári, svo nú eru yfir 40 tollverðir á öllu landinu. Fæstir af þeim mönnum, er við tollgæslu hafa fengist og fást, hafa verið ráðnir öðruvísi en munnlega og um óákveðin tíma. fram til ársins 1936 var daglegur starfstími þeirra 10-12 klst. jafnt nætur sem daga og á stórhátíðum.

Launin voru lág, komust hæst í kr. 350.- á mánuði, fram til ársins 1932 en þá ákvað fjármálaráðherra að lækka laun opinberra starfsmanna um 15%.

Það þýddi að hin föstu mánaðarlaun tollvarða í Reykjavík lækkuð úr kr. 350,00.- niður í 297,50.- Þetta var þungt áfall, og að áliti tollvarða mjög óréttmæt ráðstöfun, enda hófu þeir linnulausa baráttu af öllum þeim mætti, sem ófélagsbundnir launþegar eiga yfir að ráða. En árangurinn varð lítill eða enginn, svo sýnilegt þótti að fara varð aðrar leiðir.

Hugmyndin um stéttafélag tollvarða fékk nú byr undir báða vængi og náði traustari tökum á mönnum, og þann 1. des. 1935 var ákveðið að hefjast handa. Þann dag komu 13 tollverðir saman í húsakynnum tollsins í Reykjavík, með það fyrir augum að stofna stéttarfélag. Lögð voru fram tvö uppköst að frumvarpi til laga fyrir væntanlegt félag, og hlaut annað samþykki fundarmanna. Var ákveðið að kjósa þriggja manna nefnd til að ganga endanlega frá lagafrumvarpinu sem yrði svo lagt fyrir reglulegan stofnfund. Ennfremur skyldi nefndin athuga möguleika á því, að stéttarfélag tollvarða gengi í Alþýðusamband Íslands. Í nefndinni voru valdir þessir menn: Aðalsteinn Halldórsson, Felix Jónsson og Haraldur S. Norðdahl.

Sunnudaginn 8. des. eða viku síðar, komu tollverðir aftur saman á fund í tollbúðinni í Reykjavík, og stofnuðu þá stéttarfélag sitt. Tollvarðafélag Íslands: starfssvæði þess skyldi vera allt landið. Upplýst var á fundinum að ekkert virtist því til fyrirstöðu að hið nýstofnaða félag hlyti upptöku í Alþýðusamband Íslands. Var stjórn félagsins falið að gera frekari athuganir því viðvíkjandi.

Þessir menn stofnuðu Tollvarðafélag Íslands: Aðalsteinn Halldórsson, Ásgrímur Guðjónsson, Björn Friðriksson, Felix Jónsson, Grímur Bjarnason, Haraldur S. Norðdahl, Jón Guðmundsson, Jónas Guðmundsson, Jörgen Þorbergsson, Magnús Jónsson, Sigurður Sigurbjörnsson, Sigmundur Gíslason og Þórður Sigurbjörnsson.

Fyrsta stjórn félagsins var þannig skipuð: Felix Jónsson formaður, Grímur Bjarnason ritari og Haraldur S. Norðdahl féhirðir.

Hagsmunabaráttan var nú hafin á félagslegum grundvelli og bar þegar árangur á fyrsta ári.

Um áramótin 1935-36 voru mánaðarlaun tollvarða hækkuð úr kr. 297,50.- upp í það sem þau voru fyrr kr. 350,00.- En sá sigur var lélegur, því krókur kom á móti bragði. Yfirvinnukaupið var lækkað um 20% úr kr. 2,00.- niður í 1,60.- á klst.

En síðar á árinu 1936, eða þann 15. okt. var hinn daglegi vinnudagur færður niður í 8 klst. Það var fyrsti stórsigur hins unga stéttarfélags tollvarða. En auðvitað var hann ekkert lokatakmark. Mánaðarlaunin þurftu enn að hækka mikið til að vera viðunanleg, of yfirvinnukaupið var langt fyrir neðan það sem sæmilegt gat talist.

Ýmsum öðrum kjarabótum hóf félagið að berjast fyrir meðlimum sínum til handa. Á árinu 1937 fékkst sú lagfæring að farið var að greiða sem yfirvinnu, helgidaga og almenna frídaga aðra en sunnudaga, en fyrir þá kom frí einhvern virkan dag.

Oft hafið þeirri hugmynd skotið upp meðal opinberra starfsmanna, að þeim bæri að samræma kröfur sínar um betri lífskjör. Og þegar svo örðugleikarnir virtust ætla að rísa þeim yfir höfuð fyrstu styrjaldarárin, einmitt þegar aðrir gengu hröðum skrefum frá örbirgð til bjargálna, óx þeirri skoðun ört fylgi, að stofna bæri bandalag opinberra starfsmanna.

Var síðan hafist handa, og í fyrstu myndað fulltrúarráð hinna ýmsu stéttarfélaga, sem fór með hagsmunamál þeirra og hafði forystu í þeim gagnvart Alþingi og ríkisstjórn. Tollvarðafélagið tók þátt í þessum samtökum og þegar Bandalag starfsmanna ríkis og bæja var stofnað, átti félagið þar tvo fulltrúa: Harald S. Norðdahl og Karl Halldórsson.